Estonia - Facts and figures

Nazwa kraju: Republic of Estonia
Wstąpienie do UE: 2004
Stolica: Tallinn
Powierzchnia całkowita: 45 000 km²
Populacja: 1.3 miliona
Populacja młodych (under 15): 202 000
Waluta: (€)
Strefa Schengen: 2007
Język urzędowy: Estoński
Religia: Bez religii - over 70%, Chrześcijaństwo - 27%
Oczekiwana długość życia: 68,5 lat (mężczyźni), 79,5 lat (kobiety)
Domena internetowa: .ee
Numer kierunkowy: +372

Map of Estonia

Kącik dziecięcy

Visit website!

Historia

Historia
Osadnictwo stało się możliwe na terenie Estonii ok. 11 do 13 tys. lat temu, kiedy ustąpiły lody ostatniego zlodowacenia. Najstarsza znana osada ludzka w Estonii to Pulli, leżące na brzegach rzeki Parnu, niedaleko miasta Sindi w południowo-zachodniej Estonii. Nieopodal miasta Kunda w północnej Estonii znaleziono też dowody na istnienie około roku 6500 p.n.e. społeczności zajmujących się myślistwem i rybołówstwem.
Pierwszą wzmiankę o ludzie zamieszkującym dzisiejszą Estonię znajdziemy w Germanii Tacyta (ok. 98 rok n.e.). Jest tam opis plemienia nazwanego przez niego Aesti (Estowie). Tacyt notuje słowo, jakim określali oni bursztyn. Pomimo to, Estów uważa się za przodków późniejszych Bałtów.
Estonia zachowała pogańskie wierzenia skupiające się wokół boga o imieniu Tharapita. Podług Kroniki Henryka Łotysza, Tharapita był nadrzędnym bogiem Oselów (mieszkańców wyspy Saaremaa), znanym również ludom Wirońskim północnej Estonii.
W XII wieku na potęgę militarną i kupiecką wyrosła Dania. W jej interesie było ukrócenie najazdów estońskich wikingów, które zagrażały jej handlowi na Bałtyku. Duńskie floty atakowały Estonię w latach 1170, 1194 i 1197. W 1206 król Waldemar II, wraz z arcybiskupem Andersem Sunesenem, poprowadził atak na wyspę Ösel (Sarema).
Stolicą duńskiej Estonii (Hertugdømmet Estland) był Rewal (Tallinn), założony na miejscu Lyndanisse po inwazji roku 1219. Na wzgórzu Toompea Duńczycy zbudowali fortecę Castrum Danorum. Estończycy nazywają swoją stolicę ”Tallinn”, co według popularnej legendy ma oznaczać Taani linna (duńskie miasto lub zamek).
Rewal otrzymał lubeckie prawa miejskie (1248) i dołączył do ligi hanzeatyckiej. Do dzisiaj widać duńskie wpływy w symbolach heraldycznych, takich jak herb Tallinna – tarcza z duńskim krzyżem; oraz godło Estonii, z jego trzema lwami podobnymi do trzech lwów widocznych na godle Danii.
W roku 1228, w wyniku krucjaty liwońskiej Estonia stała się aż do lat 1560. częścią Terra Mariana, założonej 2 lutego 1207 jako księstwo wchodzące w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego i uznane przez papieża Innocentego III w roku 1215 za podległe Stolicy Apostolskiej. Południową część kraju podbili Kawalerowie Mieczowi, którzy przystąpili do Zakonu Krzyżackiego w 1237 po czym utworzyli jego oddział znany jako Zakon Kawalerów Mieczowych. Księstwo Estonii utworzono w 1219 roku w północnej części kraju jako obszar poddany bezpośredniemu panowaniu króla Danii. W 1346 roku księstwo sprzedano Zakonowi Krzyżackiemu i zostało wcielone do państwa zakonnego. W roku 1343 lud północnej Estonii i Saaremy zbuntowała się przeciw niemieckiemu panowaniu podczas powstania nocy świętego Jerzego, stłumionego w 1345 roku. Nieudany bunt doprowadził do skonsolidowania władzy mniejszości bałtyckich Niemców. Przez kolejne wieki elity zarówno miast jak i wsi wywodziły się właśnie spośród nich.
Reformacja w Europie oficjalnie zaczęła się w 1517 roku, kiedy Marcin Luter (1483-1546) ogłosił swoich 95 tez. Skutkiem reformacji były poważne zmiany w regionie Bałtyku. Nowe idee szybko dotarły do ziem Mariańskich i w latach 1520. były już powszechnie znane. Język, edukacja, religia oraz polityka zostały diametralnie zmodyfikowane. Msze zaczęto odprawiać w językach lokalnych zamiast po łacinie. W wyniku wojen inflanckich północna Estonia poddała się panowaniu szwedzkiemu. Południowa Estonia została wcielona do autonomicznego księstwa inflanckiego, wspólnego lenna Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony. Dwa województwa księstwa: dorpackie i parnawskie, leżały na terenach dzisiejszej Estonii. W roku 1629 kontynentalna część Estonii w całości znalazła się pod panowaniem szwedzkim. Estonia została podzielona administracyjnie na Estonię – na północy, i Inflanty (Livonia) – na południu i w północnej Łotwie. Podział ten trwał aż do początków wieku XX.
W roku 1631 szwedzki król Gustaw II Adolf zmusił szlachtę do przyznania chłopstwu szerszych praw, jednakże z utrzymaniem pańszczyzny. Król Karol XI włączył do majątku korony szwedzkiej rozległe posiadłości arystokratów, co w praktyce uczyniło chłopów farmerami płacącymi podatki. W roku 1632 założono w Dorpacie (znanym jako Tartu od 1918 r.) drukarnię i uniwersytet. Okres ten nazywany jest w estońskiej historii „starymi, dobrymi szwedzkimi czasami”.
Po przegranej III wojny północnej, Szwedzkie Królestwo utraciło na mocy traktatu z Nystad Estonię i Inflanty na rzecz Rosji. Elity w regionie pozostały jednak w znacznym stopniu niemieckie. Wojny doprowadziły do spadku populacji Estonii, która jednak szybko wróciła do przedwojennej liczebności. Co prawda na początku ograniczono prawa chłopów, ale w 1816 roku zniesiono pańszczyznę w Estonii, a w 1819 w Inflantach.
W wyniku zniesienia pańszczyzny i dostępu rodzimej ludności estońskojęzycznej do wykształcenia w XIX wieku doszło do powstania prężnego ruchu nacjonalistycznego. Ruch wziął swój początek na poziomie kultury, owocując ustaleniem literackiego języka estońskiego, powstaniem teatru, muzyki, co doprowadziło do wykształcenia się estońskiej tożsamości narodowej oraz ‘okresu przebudzenia’. Przywódcami tego ruchu byli między innymi Johann Voldemar Jannsen, Jakob Hurt oraz Carl Robert Jakobson.
Znacznymi osiągnięciami były wydanie narodowego eposu Kalevipoeg w 1862 roku i organizacja pierwszego festiwalu pieśni estońskiej w 1869. W odpowiedzi na politykę rusyfikacji prowadzoną od 1890 roku przez Imperium Rosyjskie, estoński nacjonalizm przybrał bardziej polityczny charakter. Intelektualiści najpierw zaczęli opowiadać się za większą autonomią, a później za całkowitą niepodległością od Imperium.
Po serii niemieckich zwycięstw i przejęciu w Rosji władzy przez bolszewików w wyniku rewolucji październikowej w 1917 roku, Rada Starszych Maapaevu proklamowała niepodległość Estonii 23. lutego w Parnawie i 24 lutego w Tallinnie. Odbyło się to po odwrocie Armii Czerwonej, a przed wkroczeniem wojsk niemieckich.
Wygraną estońską wojnę niepodległościową przeciwko Związkowi Radzieckiemu jak i niemieckim jednostkom i bałtyckim ochotnikom zakończyło podpisanie 2 lutego 1920 traktatu pokojowego w Tartu. Finlandia prawnie uznała niepodległą Republikę Estonii 7 lipca 1920, Polska 31 grudnia 1920, Argentyna 12 stycznia 1921 a alianci zachodni 26 stycznia 1921.
Estonia zachowała niepodległość przez dwadzieścia dwa lata. Początkowo była demokracją parlamentarną, ale w 1934 w wyniku niepokojów wywołanych światowym kryzysem gospodarczym rozwiązany został parlament (Riigikogu). Krajem rządził za pomocą rozporządzeń i dekretów Konstantin Päts, który w 1938, po przywróceniu wyborów parlamentarnych, został prezydentem.
W sierpniu 1939 roku Józef Stalin uzyskał zgodę Adolfa Hitlera na podział wschodniej Europy na ‘strefy wpływów’ zgodnie z postanowieniami paktu Ribbentrop-Mołotow i jego tajnego protokołu dodatkowego.
W trakcie inwazji Niemiec na ZSRR zapoczątkowanej 22 czerwca 1941 Wehrmacht był wstanie dotrzeć szybko do Estonii. Niemiecka armia przekroczyła południową granicę Estonii 7 lipca. Armia Czerwona wycofała się za rzeki Parnawę i Emajogi 12 lipca. Pod koniec lipca podjęli marsz współpracując ściśle z Estońskimi Leśnymi Braćmi. Estońscy partyzanci wraz z niemieckimi żołnierzami zajęli Narwę 17 sierpnia, a stolicę 28 sierpnia. Po wypędzeniu wojsk radzieckich z Estonii Niemcy rozbroili estońskie jednostki partyzanckie.
Związek Radziecki odbił Estonię jesienią 1944 roku po walkach w północno-wschodniej Estonii wzdłuż rzeki Narwy, przy Sinimaed, w południowo-wschodniej Estonii, przy rzece Emajogi i na Archipelagu Estońskim.
Szacuje się, ze w latach 1940-1953 deportowano z krajów bałtyckich ponad 200 000 osób. Ponadto, co najmniej 75 000 osób zesłano do gułagów. Ponad 10% dorosłej ludności deportowano, bądź wysłano do obozów pracy. W odpowiedzi na trwający opór przeciwko władzy radzieckiej ponad 20 000 Estończyków wysłano do gułagów albo na Syberię. Prawie wszystkie gospodarstwa wiejskie skolektywizowano. Połowa deportowanych zginęła, reszcie nie pozwolono wrócić aż do lat 1960-tych (już po śmierci Stalina). Działania sił radzieckich w latach 1940-1941 i po odbiciu Estonii wywołały zbrojny opór partyzantów z Leśnych Braci – najczęściej estońskich weteranów niemieckich i fińskich armii oraz cywilów. Konflikt trwał do wczesnych lat 1950-tych. Zniszczenia wojenne a następnie rządy władz radzieckich przyczyniły się do znacznego ograniczenia rozwoju Estonii, czego owocem jest znaczna różnica poziomu gospodarek sąsiedniej Finlandii i Szwecji.

Innym aspektem państwa radzieckiego była powszechna militaryzacja. Cywile mieli zakaz wstępu na duże połacie kraju, zwłaszcza tereny na wybrzeżu, które w większości stało się „strefą przygraniczną”. Przepisy te dotyczyły także wszystkich wysp (w tym Saaremaa i Hiuma). Na takie obszary przyjeżdżać wolno było tylko stałym rezydentom. Wartym wspomnienia ośrodkiem wojskowym było miasto Paldiski, do którego wjazd był ogółowi ludności całkowicie zakazany. W mieście ulokowano bazę logistyczną atomowych okrętów podwodnych radzieckiej marynarki wojennej oraz kompleks koszar. Wojsko dysponowało tam również ośrodkiem szkolącym marynarzy do służby na okrętach podwodnych, wyposażony w model okrętu naturalnych rozmiarów o działających reaktorach. W 1994 roku, po opuszczeniu kraju przez ostatnich żołnierzy rosyjskich, Estończycy przejęli kontrolę nad budynkiem mieszczącym reaktory.
Kolejnym skutkiem radzieckiej okupacji stała się imigracja. Do Estonii przemieszczono setki tysięcy migrantów ze Związku Radzieckiego, którzy mieli wziąć udział w militaryzacji i industrializacji kraju. W ciągu 45 lat populacja Estonii wzrosła o pół miliona.
W roku 1989, za sprawą „śpiewającej rewolucji” doszło do wiekopomnej manifestacji za niepodległością, nazwanej później bałtyckim łańcuchem – ponad dwa miliony ludzi utworzyło ludzki łańcuch rozciągający się od Litwy, przez Łotwę, po Estonię. Każdy z tych trzech narodów w podobny sposób doświadczył okupacji i miał podobne aspiracje niepodległościowe. 16 października 1988 roku wydano Estońską Deklarację Niepodległości, a 20 sierpnia 1991, w trakcie próby puczu w Moskwie, formalnie ogłoszono niepodległość, przywracając tym samym państwo sprzed roku 1940. Związek Radziecki uznał niepodległość Estonii 6 września 1991 roku. Pierwszym krajem, który uznał państwowość Estonii była Islandia. Ostatnie jednostki rosyjskiej armii opuściły Estonię 31 sierpnia 1994 roku.
Rozszerzenie Unii Europejskiej w roku 2004 było największym w jej historii, zarówno pod względem powierzchni jak i ludności, jednak nie pod względem produktu krajowego brutto (majątku). Estonia dołączyła do UE wraz z dziewięcioma innymi państwami 1 maja 2004. Traktat o rozszerzeniu podpisano 16 kwietnia 2003.

Medieval traditions, photo by Leonid Smulsky

Tallinn Song Festival,photo by Leonid Smulsky

Young artists, photo by Leonid Smulsky

Sztuka, Muzyka, Kultura

Kultura Estonii zawiera w sobie miejscowe, rodzime dziedzictwo (takie jak język estoński i sauna), jak i elementy z głównego nurtu kultury europejskiej i nordyckiej. Za sprawą swojej historii i położenia geograficznego kultura estońska była pod wpływem tradycji i zwyczajów okolicznych ludów fińskich, bałtyckich, słowiańskich i niemieckich oraz kultur dominujących w regionie Szwecji i Rosji.
Dzisiejsze społeczeństwo Estonii ceni wolność i liberalizm, powszechnie wyznawane są idee małego państwa, unikania centralizacji i zwalczania korupcji. Protestancka etyka pracy pozostaje fundamentem estońskiej kultury, a bezpłatna edukacja uważana jest za ważny aspekt życia społeczeństwa. Podobnie jak w krajach tradycyjnie uważanych za nordyckie, estońską kulturę można pojmować jako rezultat ascetycznego środowiska i tradycyjnej egzystencji, dziedzictwa przesyconego duchem pragmatycznego egalitaryzmu (patrz: Allemansratten i powszechność wyborów) oraz idei bliskości z naturą i samowystarczalności (patrz: letnie działki).
Estońska Akademia Sztuk Pięknych (po estońsku: Eesti Kunstiakadeemia, EKA) oferuje studia w dziedzinach sztuki, designu, architektury, mediów, historii sztuki i jej konserwacji, podczas gdy Akademia Kulturalna Viljandi na Uniwersytecie w Tartu zajmuje się popularyzacją kultury rodzimej poprzez nauczanie rodzimego budownictwa, kowalstwa, tkactwa, rzemieślnictwa i muzyki ludowej, ale i jazzowej oraz kościelnej. W roku 2010 w Estonii działało 245 muzeów posiadających zbiory ponad 10 milionów obiektów.
Najwcześniejsza wzmianka na temat estońskiego pieśniarstwa pojawiła się w dziele Saxo Gramatyka Gesta Danorum (ok. 1179). Saxo opisuje estońskich wojowników śpiewających w nocy poprzedzającej bitwę. Starsze piosenki ludowe nazywane są regilaulud, piosenki o poetycznym metrum (regivarss) śpiewają też Finowie bałtyccy. Śpiewy runiczne powszechne były wśród Estończyków do XVIII wieku, kiedy to śpiewy rytmiczne zaczęły je zastępować.
Pod koniec XIX wieku pojawili się zawodowi kompozytorzy tacy jak Rudolf Tobias, Miina Harma, Mart Saar i Artur Kapp. W chwili pisania tego tekstu najpopularniejszymi kompozytorami pochodzącymi z Estonii są Arvo Part, Eduard Tubin oraz Veljo Tormis.
W latach 1950. estoński baryton Georg Ots stał się znanym na całym świecie śpiewakiem operowym.
Z muzyki popularnej, estońska artystka Kerli Koiv zyskała rozgłos w Europie i pewną popularność w Ameryce Północnej. Brała udział w tworzeniu muzyki do filmu Alicja w krainie czarów Disneya w roku 2010 i serialu Smallville.
Estonia wygrała konkurs Eurowizji 2001 piosenką „Everybody” wykonaną przez Tanela Padara i Davea Bentona. W 2002 konkurs gościł w Estonii. Maarja-Liis Ilus reprezentowała kraj w Eurowizji dwukrotnie (1996 i 1997), a Eda-Ines Etti, Koit Toome i Evelin Samuel zawdzięczają konkursowi część swojej popularności. Lenna Kuurmaa jest popularną w Europie piosenkarką wraz z jej zespołem Vanilla Ninja. Piosenka „Randajad” zespołu Urban Symphony była pierwszą piosenką po estońsku na brytyjskich, belgijskich i szwajcarskich listach przebojów.
Za literaturę estońską uznaje się literaturę napisaną w języku estońskim (którym mówi około 1 miliona osób). Dominacja niemieckiej, szwedzkiej i rosyjskiej kultury na ziemiach estońskich w okresie od krucjat liwońskich po rok 1918 przyczyniła się do rzadkości wczesnych tekstów w języku estońskim. Najwcześniejsze zapisane słowa po estońsku pochodzą z XIII wieku. W Originates Liboniae, kronice Henryka Inflanckiego, znaleźć można nazwy miejscowe, słowa i fragmenty zdań po estońsku. Liber Census Daniae (1241) zawiera estońskie nazwy miejsc i nazwiska.
Kulturę Estonii pierwotnie cechowała liryczna forma poezji ludowej opartej na sylabizacji. Poza paroma znaczącymi wyjątkami forma ta nie odegrała w późniejszych czasach zbyt dużej roli. Największym osiągnięciem w tej dziedzinie jest epos narodowy Kalevipoeg. Muzyka ludowa przeżyła rozkwit w ostatnim ćwierćwieczu XX wieku, głównie za sprawą prac kompozytora Veljo Tormisa.
Najbardziej prominentnym pisarzem wczesnej literatury estońskiej był Oskar Luts, którego pisma nadal są powszechnie czytane, w szczególności nowela szkolna Kevade (Wiosna). Prawda i Sprawiedliwość Antona Hansena Tammsaare to pięciotomowa powieść, w której autor uchwycił przemianę społeczeństwa estońskiego z chłopskiej społeczności w niepodległe państwo. Współcześnie najbardziej znanymi i tłumaczonymi pisarzami Estonii są Jaan Kross i Jaan Kaplinski. Pośród najpopularniejszych pisarzy przełomu wieków należy wymienić Tonu Onnepalu i Andrusa Kivirahka, który w swojej twórczości wykorzystuje elementy folkloru estońskiego, zniekształcając go, by uzyskać efekt absurdu i groteski.

Tallinn, photo by Leonid Smulsky

Tallinn

Tallin jest stolicą Estonii. To jedna z najmniejszych stolic w Europie, miejsca, gdzie nowoczesność spotyka się z tradycją.Średniowieczne Stare Miasto znane jest z dobrze zachowanej architektury hanzeatyckiego. Ulice, mury obronne, domy, budynki miejskie i kościelne sięgają miarę 11 wieku.

Skype logo

Skype

Skype to komunikator voice-over-IP rozwijany obecnie przez oddział Skype korporacji Microsoft. Nazwa pochodzi od „sky” (niebo) i „peer” (równy, w terminologii IT oznaczający równoprawną sieciowość). Aplikacja ujrzała światło dzienne w sierpniu 2003 roku. Stworzyli ją Duńczyk Janus Friis i Szwed Niklas Zennstrom we współpracy z Ahtim Heinla, Priitem Kasesalu i Jaanem Tallinnem z Estonii, którzy zapewnili zaplecze wykorzystane wcześniej przy Kazaa.
Skype wykupiony został przez Microsoft w 2011 za 8,5 miliarda dolarów. Siedziba oddziału odpowiedzialnego za Skype’a mieści się co prawda w Luksemburgu, ale większość prac rozwojowych i 44% całości pracujących przypada nadal na Tallinn i Tartu w Estonii

Ice yachting DN European Championship 2011, Nasva

Sport

Sport odgrywa ważną rolę w kulturze Estonii. Po ogłoszeniu niepodległości w 1918 roku, Estonia pierwszy raz wzięła udział w igrzyskach olimpijskich roku 1920, mimo, że narodowy komitet olimpijski ustanowiony został dopiero w 1923. Sportowcy estońscy brali udział we wszystkich igrzyskach aż do zajęcia kraju przez ZSRR w 1940.
Zawody żeglarskie olimpiady 1980 roku odbyły się w Tallinnie. Od odzyskania niepodległości w 1991 roku Estonia bierze udział we wszelkich olimpiadach. Najwięcej medali zdobywa w kategoriach lekkoatletycznych, podnoszeniu ciężarów, zapasach i biegach narciarskich. Estonia odnosi znaczne sukcesy jak na jej małą populację. Najlepsze wyniki osiągnęła w letnich igrzyskach roku 1936 (13. miejsce w klasyfikacji medalowej) i na igrzyskach zimowych w 2006 (12. miejsce w klasyfikacji medalowej).


Mistrzostwa Europy w żeglarstwie lodowym 2011, Nasva, Estonia. Torsten Siems

Godni uwagi sportowcy estońscy to między innymi zapaśnicy Kristjan Palusalu, Voldemar Vali i Georg Lurich, narciarze Andrus Veerpalu i Kristina Smigun-Vahi, dziesięcioboista Erki Nool, tenisistka Kaia Kanepi, rowerzyści Jaan Kirsipuuu i Erika Salumae oraz dyskobole Gerd Kanter i Aleksander Tammert.
Względnie nowym sportem jest Kiiking, wymyślonym w 1996 roku przez Ado Koska w Estonii. Kiiking polega na huśtaniu na odpowiednio zmodyfikowanej huśtawce w taki sposób, żeby wykonać pełen 360 stopniowy obrót.

Makutano partners